Definiëring


INLEIDING

Hoewel er in het verleden veel aandacht is besteed aan het vinden van een eensluidende algemene definitie voor het kunstenaarsboek, is deze nog niet geformuleerd. Dat is ook niet zo eenvoudig, omdat het concept boek zoals we dat kennen, hier op allerlei manieren ontweken wordt. Om tot een tot een juiste definiëring van het kunstenaarsboek te komen is het belangrijk om te onderzoeken waarom de kunstenaars kiest voor een bepaald materiaal en vormgeving. Op deze pagina wordt daar nader op in gegaan en wordt regelmatig aangevuld met nieuwe voorbeelden. Het is een interessant grijs gebied dat mogelijkheden biedt voor experiment, omdat kunstenaars zich per definitie niet binnen grenzen laten vangen. 

KUNSTENAARSBOEK EN MATERIALITEIT

Het boek vormde in de tweede helft van de twintigste eeuw het uitgelezen middel voor kunstenaars om te experimenteren met een nieuw medium. Opmerkelijk is dat het kunstenaarsboek in eerste instantie nog enigszins dicht bij de aard van het boek bleef, zowel qua vormgeving als qua inhoud. In de loop van de twintigste eeuw is echter te ontdekken dat veel kunstenaars het kunstenaarsboek gaan zien als autonoom kunstwerk. De oorspronkelijke (lees)functie van het boek vervalt langzaam en daarvoor in de plaats komen: boekrollen, pop-up-boeken, harmonica-boeken, in krantvorm, vouwbladen, tijdschriftvorm, losse elementen in een doos, het digitale kunstenaarsboek of de klassieke boekvorm van gebonden pagina's.

EEN BIJZONDERE LEESERVARING

Het aandachtspunt is de constructie, dat wil zeggen de sequentie van pagina's en de daarmee samenhangende onmogelijkheid alles in één keer te zien. Bij een boek komt de inhoud – woorden, beeld en materie – alleen geleidelijk onder ogen van de lezer. De samenhang tussen woorden en beeld komt langzaam tot stand, ontwikkelt zich, in het boek, dus fysiek, maar ook in de ogen van de lezer. De sequentie kan worden bepaald door het bladeren. Maar soms is het meer een kwestie van uitvouwen en dan kan een boek zich op totaal verschillende manieren presenteren of gemanipuleerd worden. De vorm van het boek beïnvloed onze leeservaring. Blad voor blad leer je de ideeën, de visie en een deel van het oeuvre van de kunstenaar kennen. Het is niet zo een gebeuren waar je met tal van bezoekers naar een kunstwerk staat te gapen, gissend naar het gedachtegoed achter dit werk. Neen, dit is een één op één relatie, tussen jou en het boek, tussen jou en zijn schepper.

Hieronder een aantal uitspraken over wat nu precies een kunstenaarsboek is: Ulises Carrión, Annesas Appel, Kasper Andreasen, Anouk Kruithof, herman de vries, Els ter Horst, Hetty Huisman, Rein Jelle Terpstra, Hans Waanders.


Ulises Carrión: creëren van een ruimte-tijdervaring

Ulises Carrión (1941-1989) heeft zijn visie op boeken verwoord in het essay 'The new art of making books' (1975). “Mijn ideaal is de erkenning van het boek als onafhankelijke kunstvorm, waarin de taal, de letterlijke betekenis van woorden, minder belangrijk is, maar een geheel van inhoud en vorm ontstaat. Een boek kan het toevallige omhulsel zijn van een tekst, waarvan de structuur niet van betekenis is voor het boek: dit zijn de boeken in boekwinkels en bibliotheken. Een boek kan ook bestaan als een autonome en onafhankelijke vorm met daarin wellicht een tekst die de vorm benadrukt, een tekst die er een wezenlijk onderdeel van is: hier begint de nieuwe kunst van het boekmaken” (bron: o.a. gepubliceerd in Second Thoughts, 1980).

Zijn basis idee is dat het traditionele boek met tekst nauwelijks gebruik maakt van ruimtelijke, temporele en structurele mogelijkheden die in het boek zijn opgesloten. Carrión definieert hiermee het boek niet enkel als een drager van teksten, maar ook van beeld en andere grafische tekens. Ook definieert Carrión het boek als een opeenvolging van ruimtes die de beschouwer op verschillende momenten kan betreden. Het boek kan anders gezegd beschouwd worden als een sequentie in ruimte en tijd. Omdat het boek niet alleen een ruimte is, maar ook een sequentie, kenmerkt het boek zich als een structuur. Daarmee moet het kunstenaarsboek nadrukkelijk gedefinieerd worden al een kunstwerk dat primair gemaakt is voor de vorm waarin het verschijnt. Het boek is qua vorm en medium het kunstwerk zelf. Het functioneert niet als een representatie van kunst, of als een representatie van de ervaring van kunst buiten de vorm van het boek om.

Carrión schoof de gedachte naar voor dat kunstenaarsboeken (‘nieuwe kunst’) in tegenstelling tot normale literaire boeken (‘oude kunst’) autonome entiteiten vormen en de lezer daardoor een eigen ruimte-tijdervaring aan de hand doen. Niet enkel de lezer, maar ook de maker van die ‘nieuwe’ boeken moet die ruimte-tijdervaring begrijpen en er zelf mee aan de slag gaan (bron: kasperandreasen.com)


Ritme en herhaling: Annesas Appel


A film of 15 minutes on Annesas Appel and her project View on the World Map", DVD, film by Marcella Kuiper (c) Cella Vie film producties. Music: Bart Possemis and Thomas Hoenselaar.


Annesas Appel (1978) neemt doorgaans dagelijkse dingen als uitgangspunt voor haar beeldend werk. Het is onze directe leefomgeving, een wereld waarmee we vertrouwd zijn waarop ze haar blik richt, zoals gebruiksvoorwerpen, landkaarten, een laptop, een kast met boeken, of kleding. Het zijn zaken die onderdeel zijn van onze routines en vanzelfsprekendheden. Annesas Appel onttrekt deze zaken aan de context waarin we er vertrouwd mee zijn. Voorwerpen of beelden analyseert ze en onderwerpt ze vervolgens aan een eigen systeem om zo te komen tot een nieuwe visuele weergave. Van observatie tot het uiteindelijke werk zijn de handelingen van Appel te begrijpen als vormen van toe-eigening, het op een eigenwijze in kaart brengen van elementen van een groter geheel zoals een laptop of wereldkaart. Het systeem dat ze gebruikt moet logisch voortkomen uit de informatie die de objecten of entiteiten in zich dragen. Het ontleden en in systemen plaatsen van elementen van een groter geheel leidt tot een serieel werk dat als een installatie, een portfolio maar ook in boekvorm tot zijn recht komt (bron: Johan Deumens).

Naast haar conceptuele aanpak besteedt Appel veel aandacht aan de presentatie en vormgeving van haar werk. Opmerkelijk zijn de intensief ogende aardse kleuren die in het werkproces ontstaan en de elegante geëigende papiersoorten die ze kiest. “De werken stralen zoveel rust en gevoeligheid uit voor materiaal en kleur, zo schrijft Anneke Oele (2015) dat de weg er naar toe helemaal uit het zicht verdwijnt. Het uiteindelijke werk heeft zijn eigen autonomie en betekenis”. 

Op de vraag waarom vaak het boekvorm gebruikt wordt om werken uit te beelden antwoord Appel: "Ik heb op de Rietveld Academie mode vormgeving gedaan en maakte daar eigenlijk ook al veel boeken. Na de academie ben ik ook doorgegaan met het maken van boeken. Daarnaast zijn de prints gekomen. Wat ik zo mooi vind van het werken in boekvorm is dat je daarmee een grote verzameling samen kunt brengen. Een boekvorm is overzichtelijk en heeft samenhang. Mijn werk heeft ritme en herhaling; je kunt het zien als een serie. Die herhaling en dat ritme past heel mooi in het doorbladeren van een boek. En het maakt niet uit of je dat van voor naar achteren doet of andersom: je kan er echt door heen bladeren. Doordat ik veel met de computer werk, vind ik het heerlijk om de boeken te maken. Het rillen, gaatjes prikken en binden; alle papier gaat door je vingers: het tactiele versus de computer. Het laatste werk, prints waarop ik ook met draad heb geborduurd, geeft voor mij net weer dat beetje extra. Zo heeft elke digitale print toch handwerk in zich" (bron: mail 4 maart 2020).


Annesas Appel algemene catalogus 2016 (bron: Johan Deumens)


Kasper Andreasen: het boek in intermediale vorm

Kasper Andreasen, Tomorrow (2011)

Hiernaast een essay van Kasper Andreasen (1979) verschijnt naar aanleiding van de tentoonstelling FLIP — About Image Construction en werd geconcipieerd als pendant van de video Tomorrow (2011), een samenwerking met Hanne Lippard. Zowel tekst als video vullen elkaar aan. De tekst gaat in op enkele bedenkingen die tot een hypothese moeten leiden omtrent het audiovisuele boek. De video is dan weer een uitwerking van de bedenkingen, die in het essay worden aangeraakt. Het is een audiovisueel werk dat boek, film, performance, schrijven en fotografie in zich verenigt. Hierin laat Andreasen zien dat het kunstenaarsboek als genre in het bijzonder in geslaagd is om verschillende disciplines samen te brengen.

De visuele taal van Tomorrow tast de definitie van het kunstenaarsboek af: de wijze waarop een boek in intermediale vorm zichzelf kan bevragen, de rol van snapshotfotografie versus de structuur van het toeval, en een ‘ruimte-tijdsequentie’ die symptomatisch is voor onze hedendaagse leeservaring. Een poging om via die 'ruimte-tijdsequentie' een soort vertelde boekervaring tot stand te brengen (bron: het boek in intermediale vorm, medium.com, 2018)


Anouk Kruithof: een pagina als kunstruimte

Het fictief foto-essay Playing borders, this contemporary state of mind (2009) gaat in op het ‘stressthema’. Het is een beklemmende fotoreeks en een absurd beeld van de anonieme en inwisselbare werkplekken van de moderne kantoormens. Hiermee onderzoekt Kruithof de eigentijdse geestesgesteldheid door deze te spiegelen aan een wereld waarin een pure emotionele staat-van-zijn heerst. Een mix van fotografie, installatie en performance. Kruithof werkte in 2008 in een verlaten kantoorpand in Rotterdam aan dit fotografisch beeldessay. De in het kantoor aangetroffen afgeschreven computers, toetsenborden, lamellen, systeemplafonds en laminaatstroken werden door haar ingezet voor wonderlijke installaties. Er ontstaan een soort geïmproviseerde shelters op de werkvloer. Zij castte een aantal personen, dat zij vroeg om ongeremd te reageren op de omgeving en de door haar vervaardigde bouwsels van meubels en andere in het gebouw aangetroffen objecten.

'Intercollapsing' in De Brakke Grond, Rotterdam, 2011 (© foto Anouk Kruithof)

Een boek heeft voor beeldend kunstenaar Anouk Kruithof (1981) iets heel intiems. Het is als een ‘spel’ tussen de bezitter van het boek en het boek zelf. Tussen deze twee gebeurt het volgens haar. “Ik zie een kunstruimte als een plaats om het kunstwerk vorm te geven, te plaatsen, te installeren. Precies zo zie ik de pagina’s en omslag etc. waaruit het een boek bestaat ook. Het is een ‘ruimte’ die de concentratie van het kijken en eventuele lezen bepaald. Ik vind zelf ook het proces van boek maken een aangename manier van werken: het is klein, je kunt het overal doen, heel intiem en geconcentreerd” (bron: Blog Nederlandse kunstenaarsboeken, 2012).


herman de vries: a book is a book is a book...

herman de vries, het Boek der Natuur, CBK Groningen, 2018

a book is a book is a book...
the form is perfect and there is not much that can be changed
we can fill it with signs of our ideas or conceptions and we can empty it of all ideas and conceptions the book remains a book
& we can destroy it
rip out the pages
fill it with glue
& close it
forever
it is closely bound with our culture & one of the oldest traditional things we can formulate react on react with
the change of a book is a cultural change & this is the chance to use this chance inside the convention
to use misuse abuse it
is our freedom
&, we will guard it

(herman de vries 1988)


bron: herman de vries, 'a book is a book is a book ...', in Het boek en de kunstenaar, Stadsgalerij Heerlen, 1988



Els ter Horst: liefst vorm is inhoud

Oneindigheid, 2002

Els ter Horst, Week van het KunstenaarsBoek 2018, Galerie Forma Aktua

Els ter Horst houdt zich bezig met tekenen, schilderen en maakt vanaf 1985 vooral kunstenaarsboeken. Ter Horst: "Allereerst maak ik boeken omdat ik het interessant vind dat je beweging en gelaagdheid aan kan brengen in boeken. Dit gaat niet makkelijk in een schilderij. Ik maak ook boeken omdat ik iets 'heb' met boeken. Het is een pakketje waar je van alles in kunt stoppen en uit kunt halen, zoals bij een koffer. Je kunt wonen tussen boeken en de hele wereld naar je toe halen met boeken".

Bij het maken van boeken is het drukken en binden een belangrijk deel van haar werk. Van al haar werk zijn haar boeken het meest uitgesproken en uitgewerkt. Volgens Ter Horst geven boeken de ruimte om dit en dat en het andere te beweren en om verschillende kanten te belichten. "In een boek kan ik veelzijdigheid, sequenties en gelaagdheid tonen. Daarnaast het grafische karakter, de combinatie van tekst en beeld die me bevalt". De intimiteit van het boek is volgens haar het voordeel om een werk niet aan de muur van bijvoorbeeld een museum op te hangen maar in een boek te presenteren. Ter Horst: "Het formaat van een boek is prettig. Boeken zijn handzaam en gemakkelijk te distribueren. Tegelijkertijd schept het formaat en de chronologie orde".

Voor haar is een boek een goede manier om creatieve ideeën uit te drukken. "Veel van mijn werk gaat over het ja-maar en over het een ten opzichte van het ander. Dit kan goed in een boek verbeeld worden. Het presenteren van boeken blijft echter moeilijk. Men heeft meer tijd nodig om een boek te doorgronden dan een schilderij en het boek is kwetsbaar. Dus misschien is presenteren van ondergeschikt belang. Vooraf of rondom een boek maak ik daarom tekeningen, objecten en schilderijen. In het boek kan ik uiteindelijk het beste mijn zienswijze verbeelden". Op de vraag of het erom gaat om beelden te presenteren of een verhaal of beiden antwoord ze: "Alle aspecten van een boek kunnen onderzocht worden. Het is de combinatie van de fysiek van het boek, de druktechniek en inhoud die kloppen moet. Liefst vorm is inhoud".

bron: blog Nederlandse kunstenaarsboeken, 2012


Hetty Huisman: CeragenetiCs

Opstelling tentoonstelling 'Art Scene Unseen', FORUM TRIANGULARE, Kasteel Oud-Rekem, 2018 (foto's: David Maesen)

Opstelling tentoonstelling 'het Boek der Natuur', CBK Groningen, 2018

In 1968 introduceerde Hetty Huisman (1941-2017) CeragenetiCs als pseudoniem voor haar werk. CeragenetiCs is een samenvoeging van de woorden Ceramiek en genetiCa dat zoveel betekent als: uit de aarde voortkomend (Ceramix). In haar kunstenaarsboeken wordt veel verwezen naar het vakgebied en ceramiek. Tekst en traditionele druktechnieken worden gebruik om thema’s te onderzoeken zoals feminisme, homofilie, man-vrouwmoederverhoudingen, de relatie tussen oost en west en het concept leegte, als plek waar open vragen kunnen ontstaan. Of in haar eigen woorden: "Mijn boeken zijn gelaagd door taal, geluid, materiaal, betekenissen, op het eerste gezicht cryptisch en abstract" (bron: blog Nederlandse kunstenaarsboeken, 2015). 

Huisman onderzocht de materiële eigenschappen en conceptuele betekenissen van klei/aarde als één van de elementen naast vuur, water en lucht. Zij ontwikkelde een eigen concept van klei en deed uitgebreid onderzoek naar nieuwe processen en materialen en kwam tot andere wijzen van visualisatie. Zo toonde ze ceramische processen ook in het platte vlak: bijvoorbeeld door verschillende soorten klei op een vel papier te hechten met een lijmlaag. Om daarmee zowel het concrete materiaal als universele processen onder de aandacht te brengen: ‘Hoe noodzakelijk is het iets in klei te objectiveren als men geen weet heeft van de collectieve inhoud die aan het gehele keramische procedé ten grondslag ligt…’ (bron: het Boek der Natuur, CBK Groningen, 2018)

Huisman gaat voorbij aan de conventionele evolutie van haar materiaal: klei, tot een object, een pot of vaas - die dan wordt tentoongesteld, gefotografeerd, in een boek afgedrukt en in een boekenkast onder de rubriek Ceramiek wordt bijgezet. Zij lengt de klei aan met haar leven en haar schrijven en haar bladzijden en haar beelden. Zo presenteert zij een wereld waarin de materie klei, en de geest verbeelding, in elkaar verstrikt zijn. Of: de materie geest en de verbeelding klei in elkaar verstrikt zijn (bron: Cees de Boer, openingsrede het Boek der Natuur, 2018).


Rein Jelle Terpstra: Retracing

Rein Jelle Terpstra: "Een kunstenaarsboek is een medium, meer dan alleen een drager van afbeeldingen, al dan niet in combinatie met tekst. Op het moment dat eigenschappen en vorm van een boek samenvallen met je idee, kun je spreken van een kunstenaarsboek. Die eigenschappen kunnen van alles zijn. Het kunstenaarsboek heeft bijvoorbeeld de unieke mogelijkheid dat je dit kunt aanraken en zien tegelijk, er zit dus altijd een handeling aan verbonden, zoals het vasthouden van het boek of het omslaan van de bladzijden. Oftewel: het kunstenaarsboek is geen drager van afbeeldingen, maar is zelf beeld” (bron: Sequence 1, Academie Minerva Groningen, april 2014).

Het kunstenaarsboekboek en diaporama Retracing (2013) zijn een onderdeel van een groter onderzoek over waarneming, geheugen, fotografie en de afwezigheid van beelden. Terpstra werkt samen met mensen die hun gezichtsvermogen gaan verliezen. "Ik heb hen gevraagd naar beelden die voor hun waardevol zijn. Hoe kunnen of willen zij deze beelden onthouden? Ik kijk als het ware over hun schouder mee en fotografeer wat zij mij aanwijzen. Naar wat zij zien, maar ook wat zij nog denken te zien of willen zien" (bron: reinjelleterpstra.nl).

Installatie diaporama Retracing (2013)


Hans Waanders: book as a principal medium

Small Publishers fair 2012 (foto: Peter Foolen)

Het Boek der Natuur, CBK, 2018 (foto's: Henk Woudsma)

Hans Waanders (1951-2001) has utilised many of the forms and mediums that, according to the former Fluxus artist Ken Friedman, have become associated with correspondence art and mail art, such as postcards, artists’ books, printed ephemera, rubber stamps, artists’ postage stamps, and posters of various kinds.

Of all of these forms and mediums it is the book that is Waanders’ ‘principle medium’. According to the Mexican conceptual artist Ulises Carrión, a key pioneer of the form, the book constitutes a medium in its own right and is ‘an expressive unity’ in which ‘the massage is the sum of all material and formal elements’. The self-reflexive, hybrid forms of bookworks and artists’ books have permitted Waanders more whimsical constructions than the historically bound traditions of painting and sculpture. There are formats such as notebooks, field guides, bird books, and atlases (along with dictionaries, almanacs, and stamp stockbooks and albums).

Waanders publications have also taken the form of accordions and leporellos’, rolled sheets, and box editions of loose, unbound sheets that, like his more conventional codex formats, have often utilized a splendid mixture of texture, images, photographs, words, and stamp prints, in addition to tipped- or pasted-plates and material. Waanders undertook most of the copying, cutting, pasting, stamping, binding, and finishing singlehandedly, making his books in small editions raging from unique one-off copies to relatively larger runs rarely exceeding twenty-five copies. The reproducible nature of Waanders’ books is therefore subtly tempere by the manual methods of their contruction and their extrinsic, by-hand, additions and finished.

bron: Brilliant Absence, Ross Hair, 2019